Nhận lời mời thực tập là niềm vui, nhưng chuyện tiền bạc thường khiến nhiều bạn ngại mở lời. Có nơi trả phụ cấp đều đặn, có nơi không trả gì. Để trả lời câu hỏi thực tập sinh có được trả lương không, cần tách bạch ba trường hợp: thực tập theo chương trình nhà trường, học nghề hoặc tập nghề tại doanh nghiệp, và thử việc.
Tóm tắt nhanh
– Sinh viên thực tập theo chương trình đào tạo của trường thường không thuộc quan hệ lao động, nên phụ cấp tùy thỏa thuận với doanh nghiệp.
– Người học nghề, tập nghề tại doanh nghiệp được trả lương nếu trực tiếp hoặc tham gia làm ra sản phẩm, theo Điều 61 Bộ luật Lao động 2019.
– Người thử việc được trả lương ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó, theo Điều 26 Bộ luật Lao động 2019.
– Nên đọc kỹ văn bản thỏa thuận để biết mình đang ở hình thức nào.
1. Ba hình thức dễ bị gọi chung là “thực tập”
Trong giao tiếp hằng ngày, chữ “thực tập” được dùng cho nhiều tình huống khác nhau. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, mỗi tình huống chịu sự điều chỉnh của quy định riêng, kéo theo quyền lợi về tiền lương rất khác nhau. Nhầm lẫn giữa các hình thức là lý do khiến nhiều bạn không biết mình có quyền đề nghị trả lương hay không.
| Hình thức | Bản chất | Tiền lương |
|---|---|---|
| Thực tập theo chương trình trường | Hoạt động học tập, trường và doanh nghiệp phối hợp | Không bắt buộc, phụ cấp tùy thỏa thuận |
| Học nghề, tập nghề tại doanh nghiệp | Doanh nghiệp tuyển người về đào tạo để làm việc cho mình | Được trả lương nếu trực tiếp hoặc tham gia làm ra sản phẩm |
| Thử việc | Giai đoạn đầu của quan hệ lao động | Ít nhất 85% mức lương của công việc đó |
Bảng so sánh cho thấy cùng là người mới, nhưng quyền được trả lương phụ thuộc vào việc bạn đang ở hình thức nào. Việc xác định đúng giúp bạn trao đổi với doanh nghiệp một cách có căn cứ.
2. Sinh viên thực tập theo chương trình nhà trường
Đây là trường hợp phổ biến nhất với sinh viên năm ba, năm tư. Thực tập là một học phần bắt buộc trong chương trình đào tạo, có giảng viên hướng dẫn, có báo cáo và có điểm. Bạn đến doanh nghiệp với tư cách người học, không phải người lao động, nên giữa hai bên thường không phát sinh hợp đồng lao động. Vì vậy, pháp luật lao động không đặt ra mức lương bắt buộc cho hình thức này.
Dù vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn chi phụ cấp thực tập để hỗ trợ đi lại, ăn trưa và ghi nhận đóng góp của sinh viên. Mức phụ cấp rất khác nhau tùy ngành, quy mô và chính sách nội bộ. Các tập đoàn có chương trình thực tập bài bản thường có khoản hỗ trợ cố định hằng tháng, còn doanh nghiệp nhỏ có thể chỉ hỗ trợ theo công việc phát sinh. Nếu muốn so sánh với các lựa chọn khác sau khi ra trường, bạn có thể xem bản đồ nghề việc làm cho sinh viên mới ra trường để thấy thực tập nằm ở đâu trên lộ trình.
Lưu ý quan trọng
– Nếu bạn đã tốt nghiệp và làm việc toàn thời gian như nhân viên, dưới sự quản lý của doanh nghiệp, quan hệ đó có thể đã mang bản chất lao động dù được gọi là “thực tập”.
– Hãy giữ lại email, thỏa thuận và bảng phân công công việc để làm căn cứ khi cần trao đổi quyền lợi.
– Bạn nên cảnh giác với nơi yêu cầu đóng phí để được nhận thực tập.
Ranh giới giữa thực tập và làm việc thật không phải lúc nào cũng rõ, nên những giấy tờ ghi nhận công việc là căn cứ quan trọng nếu phát sinh tranh chấp.
3. Học nghề, tập nghề và thử việc theo Bộ luật Lao động 2019
Khác với thực tập theo chương trình trường, học nghề và tập nghề là trường hợp doanh nghiệp tuyển người về để đào tạo và sau đó sử dụng lao động. Điều 61 Bộ luật Lao động 2019 quy định hai bên phải ký hợp đồng đào tạo, trong đó có thỏa thuận về thời gian và mức tiền lương nếu người học trực tiếp hoặc tham gia lao động làm ra sản phẩm cho doanh nghiệp. Thời hạn tập nghề không quá 3 tháng, và hết thời hạn, hai bên ký hợp đồng lao động khi đủ điều kiện.
Thử việc lại là giai đoạn đầu của quan hệ lao động. Các điểm chính trong Bộ luật Lao động 2019 bạn nên nắm như sau:
– Điều 24 cho phép hai bên thỏa thuận nội dung thử việc ghi trong hợp đồng lao động hoặc bằng hợp đồng thử việc riêng.
– Điều 25 giới hạn thời gian thử việc, chẳng hạn không quá 60 ngày với công việc cần trình độ từ cao đẳng trở lên, và chỉ được thử việc một lần cho một công việc.
– Điều 26 quy định tiền lương thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó.
– Điều 27 quy định khi kết thúc thử việc, doanh nghiệp phải báo kết quả, và nếu đạt yêu cầu thì tiếp tục thực hiện hoặc giao kết hợp đồng lao động.
Những quy định này cho thấy người thử việc có quyền lợi rõ ràng về tiền lương, khác hẳn sinh viên thực tập theo học phần. Nắm được ranh giới đó, bạn sẽ biết khi nào nên đề nghị trả lương đúng luật.
Đọc kỹ tên văn bản mình ký, thỏa thuận thực tập, hợp đồng đào tạo hay hợp đồng thử việc, là cách nhanh nhất để biết mình có quyền đòi hỏi những gì.
4. Cách trao đổi về phụ cấp khi đi thực tập
Nhiều bạn ngại hỏi về phụ cấp vì sợ bị đánh giá là thực dụng. Thực ra, hỏi rõ chế độ là hành vi chuyên nghiệp, miễn bạn chọn đúng thời điểm và cách diễn đạt. Thời điểm phù hợp là khi doanh nghiệp đã gửi lời mời hoặc ở cuối buổi phỏng vấn, khi người phỏng vấn hỏi bạn còn thắc mắc gì không. Câu hỏi nên ngắn gọn, ví dụ “Anh chị cho em hỏi chương trình thực tập có chế độ hỗ trợ cho thực tập sinh không ạ”.
Lời khuyên khi nhận thực tập
– Bạn nên đề nghị có văn bản thỏa thuận ghi rõ thời gian, công việc và mức hỗ trợ nếu có.
– Hãy cân nhắc giá trị học hỏi và người hướng dẫn bên cạnh khoản phụ cấp khi so sánh các lời mời.
5. Câu hỏi thường gặp
1. Doanh nghiệp không trả phụ cấp cho sinh viên thực tập có vi phạm luật không?
Với thực tập theo chương trình trường, pháp luật lao động không bắt buộc trả lương, nên không trả phụ cấp thường không vi phạm. Tuy nhiên, nếu quan hệ thực chất là lao động thì cần xem xét lại.
2. Thực tập sinh có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Sinh viên thực tập theo học phần thường không ký hợp đồng lao động nên không thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Người đã ký hợp đồng lao động thì xét theo quy định chung.
3. Học nghề tại doanh nghiệp có phải đóng học phí không?
Theo Điều 61 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp tuyển người học nghề, tập nghề để làm việc cho mình thì không được thu học phí.
Như vậy, câu trả lời cho thực tập sinh có được trả lương không phụ thuộc vào hình thức bạn tham gia. Sinh viên thực tập theo chương trình trường nhận phụ cấp tùy thỏa thuận, người học nghề, tập nghề được trả lương khi làm ra sản phẩm, còn người thử việc hưởng ít nhất 85% mức lương công việc. Hiểu rõ ranh giới này giúp bạn tự tin trao đổi quyền lợi.
Nội dung mang tính tham khảo; điều kiện tuyển dụng và thu nhập thực tế khác nhau tùy doanh nghiệp, vị trí và thời điểm.
Đinh Công Thắng