Đinh Công Thắng · tuyển dụng fresher
Ngành học của phần lớn chúng ta được chọn năm mười tám tuổi, nhiều khi theo điểm chuẩn hoặc theo lời người nhà. Bốn năm sau, cầm tấm bằng, nhận ra mình không muốn làm đúng nghề đó là chuyện rất thường. Tôi phỏng vấn không ít bạn học sư phạm đi làm đào tạo nội bộ, học kỹ thuật đi làm kinh doanh, học ngôn ngữ đi làm xuất nhập khẩu.
Tìm việc trái ngành sau khi tốt nghiệp khó hơn tìm việc đúng ngành một chút, nhưng cái khó nằm ở chỗ bạn phải tự chứng minh, chứ không phải ở chỗ nhà tuyển dụng không nhận.
I. Trước hết, loại những nghề không đi tắt được
Có những nghề pháp luật yêu cầu văn bằng đúng chuyên ngành và chứng chỉ hành nghề: y, dược, luật sư, kiểm toán viên là ví dụ quen thuộc. Muốn vào những nghề này thì không có đường vòng, chỉ có học văn bằng hai hoặc liên thông bài bản. Nên xác định sớm mảng bạn nhắm có thuộc nhóm này không, trước khi tốn công viết lại CV.
Với phần lớn vị trí văn phòng còn lại, chuyên ngành chỉ là một dòng trong hồ sơ. Nhà tuyển dụng nhìn vào thứ bạn làm được.
II. Kỹ năng nào mang theo được
Kỹ năng chuyển đổi (transferable skills) là những thứ dùng được ở nhiều nghề: viết, trình bày, xử lý số liệu, làm việc với khách, tổ chức công việc. Cách nhanh nhất để thấy mình có gì là liệt kê các việc cụ thể đã làm ở trường, rồi hỏi mỗi việc cần kỹ năng gì.
Ví dụ một bạn sư phạm. Soạn giáo án và đứng lớp là thiết kế nội dung đào tạo và trình bày trước đám đông, gần với chuyên viên đào tạo (training specialist) ở doanh nghiệp. Một bạn kỹ sư xây dựng quen đọc bản vẽ và bóc khối lượng có thể làm mua hàng vật liệu hoặc kinh doanh kỹ thuật. Một bạn ngành sinh học từng chạy thí nghiệm và xử lý số liệu bằng Excel sẽ không xa lạ với công việc kiểm soát chất lượng (QA/QC) ở nhà máy thực phẩm.
Việc này nghe hiển nhiên nhưng ít bạn ngồi làm thật trên giấy. Làm rồi bạn sẽ thấy mình không bắt đầu từ số không.
Nếu vẫn chưa rõ nên rẽ sang hướng nào, bạn có thể xem qua hướng dẫn tổng quan việc làm cho sinh viên mới ra trường để so các nhóm nghề trước khi bỏ tiền học thêm.
~ ~ ~
III. Sản phẩm quan trọng hơn chứng chỉ
Khóa học ngắn hạn giúp bạn có nền: Google Analytics hay Google Ads nếu muốn sang marketing, MOS cho hành chính văn phòng, SQL và Power BI cho phân tích dữ liệu. Nhưng khi đọc CV trái ngành, thứ tôi tìm là bằng chứng bạn đã làm được việc, không phải danh sách chứng chỉ.
Bằng chứng có thể rất nhỏ. Năm bài viết đăng trên một trang cá nhân. Một bảng phân tích dữ liệu bán hàng lấy từ bộ dữ liệu công khai, kèm vài nhận xét. Một chiến dịch quảng cáo chạy thử cho cửa hàng của người quen. Đưa link vào CV, và người phỏng vấn sẽ hỏi bạn về sản phẩm đó thay vì hỏi vì sao bạn không làm đúng ngành.
Khi viết CV, đặt mục tiêu nghề nghiệp và phần dự án lên trên, học vấn xuống dưới. Diễn đạt lại kinh nghiệm cũ bằng ngôn ngữ của nghề mới: “dạy kèm ba học sinh lớp chín” có thể viết thành theo dõi tiến độ và điều chỉnh cách truyền đạt cho từng người. Đừng giấu chuyên ngành gốc, bằng cấp đằng nào cũng được kiểm tra.
Chuẩn bị sẵn câu trả lời cho “vì sao em chuyển ngành”. Câu này gần như buổi nào cũng có. Trả lời bằng lý do hướng tới (bạn thích gì ở nghề mới, đã thử gì) nghe thuyết phục hơn lý do bỏ chạy (ngành cũ chán, khó xin việc).
IV. Chọn chỗ để bắt đầu
Một số vị trí thường cởi mở với người trái ngành vì họ đánh giá thái độ và kỹ năng giao tiếp nhiều hơn tấm bằng: nhân viên kinh doanh (sales executive), chăm sóc khách hàng (customer service), hành chính văn phòng, viết nội dung (content writer). Từ đó, sau một hai năm, nhiều người chuyển dần sang mảng sâu hơn ngay trong công ty, ví dụ từ chăm sóc khách hàng sang vận hành hoặc đào tạo.
Khi đọc tin tuyển, đừng bỏ qua những tin ghi “không yêu cầu đúng chuyên ngành” hoặc “ưu tiên ứng viên có kinh nghiệm thực tế”. Đó là tín hiệu công ty quen nhận người từ nhiều nền khác nhau. Ngược lại, tin ghi rõ “tốt nghiệp chuyên ngành X” thì vẫn có thể nộp nếu bạn có sản phẩm liên quan, nhưng nên viết thêm vài dòng trong email giải thích vì sao bạn phù hợp, thay vì chỉ đính kèm CV rồi chờ.
Một cách tôi hay gợi ý là làm cộng tác viên hoặc thực tập ngắn hạn ở mảng mới trước khi nghỉ hẳn việc đang làm, nếu bạn đã đi làm. Hai ba tháng như vậy đủ để biết mình có thật sự thích nghề đó không, đỡ tốn hơn nhiều so với nhảy hẳn rồi mới phát hiện.
Hãy chấp nhận rằng mức khởi điểm có thể thấp hơn bạn bè học đúng ngành. Bạn đang làm người mới ở một nghề mới, đó là cái giá hợp lý cho một hướng đi mình thật sự muốn.
V. Mấy câu hay bị hỏi
Hỏi: Làm trái ngành có bị nhà tuyển dụng đánh giá thấp không?
Đáp: Có nơi có, nhưng nhiều nơi quan tâm năng lực và thái độ hơn tên ngành. Giải thích được lý do chuyển và đưa ra được sản phẩm thì bạn đã vượt qua phần lớn nghi ngại.
Hỏi: Có cần học văn bằng hai không?
Đáp: Chỉ khi nghề mới bắt buộc bằng cấp. Với đa số vị trí văn phòng, khóa ngắn hạn kèm một vài sản phẩm thật là đủ để bắt đầu. Thử làm thực tập hoặc dự án nhỏ trước khi chi khoản lớn cho khóa học dài.
Hỏi: Bao lâu thì xin được việc trái ngành?
Đáp: Tôi không đưa con số được, vì nó tùy mảng bạn nhắm, mức chuẩn bị và thị trường lúc đó. Người có sản phẩm minh chứng thường rút ngắn được đáng kể.