Đinh Công Thắng · tuyển dụng fresher
“Mức lương mong muốn của em là bao nhiêu?” Tôi đã hỏi câu này với rất nhiều ứng viên mới ra trường, và câu trả lời phổ biến nhất vẫn là “dạ tùy công ty ạ”. Nghe thì khiêm tốn. Với người tuyển dụng, nó có nghĩa là bạn chưa chuẩn bị, và con số đưa ra sau đó sẽ nằm ở mức thấp của khung.
Thương lượng lương khi mới ra trường không phải là đòi hỏi. Nó là một cuộc trao đổi có chuẩn bị, và người làm nhân sự đã quen với chuyện đó hơn bạn nghĩ.
I. Fresher có nên mở lời không
Có, với một lưu ý. Hầu hết vị trí đều có một khung lương dự trù, không phải một con số cứng. Ứng viên trao đổi lịch sự, có lý do, hiếm khi làm người tuyển dụng phật ý. Thứ làm họ phật ý là thái độ: đòi gắt, so sánh với bạn bè, hoặc đưa ra tối hậu thư khi chưa có lời mời nào khác.
Lưu ý ở đây là khoảng trao đổi của người mới hẹp hơn người đã có kinh nghiệm. Với các chương trình tuyển hàng loạt như thực tập sinh hay quản trị viên tập sự, lương thường cố định cho cả khóa. Gặp trường hợp này thì đừng cố kéo con số, chuyển sang trao đổi những thứ khác (phần IV).
II. Chuẩn bị trước khi bước vào phòng
Tìm mặt bằng của đúng vị trí
Mặt bằng nghĩa là khoảng thu nhập của vị trí tương tự, cùng thành phố, cùng quy mô công ty. Nguồn để dò có ba loại. Một là báo cáo lương thường niên mà các công ty tư vấn nhân sự hay công bố. Hai là tin tuyển dụng có ghi khoảng lương, lấy càng nhiều tin càng tốt. Ba là hỏi trực tiếp anh chị khóa trên đang làm trong ngành; nhiều người sẵn lòng nói khoảng nếu bạn hỏi tử tế.
Đừng lấy lương tối thiểu vùng làm mốc tham chiếu. Đó chỉ là sàn pháp lý, không nói gì về giá trị của một vị trí chuyên môn.
Ghi ra ba con số
Tôi hay khuyên các bạn viết ra giấy ba mốc thay vì một. Mốc sàn là mức đủ sống thật ở thành phố bạn làm việc, tính cả tiền nhà, đi lại, ăn uống. Mốc mong muốn là mức khớp với mặt bằng và với những gì bạn chứng minh được. Mốc mở lời thì nhỉnh hơn mốc mong muốn một chút, để còn chỗ cho hai bên gặp nhau ở giữa.
Có ba mốc rồi, khi công ty đưa ra một con số bất ngờ, bạn biết ngay nó rơi vào vùng nào. Dưới sàn thì cân nhắc kỹ. Giữa sàn và mong muốn thì trao đổi thêm. Từ mong muốn trở lên thì cảm ơn và nhận.
Chuẩn bị lý do, không phải hoàn cảnh
Lý do để nêu là những thứ liên quan tới công việc: chứng chỉ chuyên môn, kết quả đồ án, kỳ thực tập đã làm đúng mảng, ngoại ngữ mà vị trí cần. Không nêu tiền thuê nhà, khoản vay học phí hay chuyện em trai sắp vào đại học. Những chuyện đó có thật, nhưng công ty trả lương cho công việc, không cho hoàn cảnh.
Kinh nghiệm: tập nói câu trả lời về mức lương thành tiếng với một người bạn, ít nhất hai lần. Lần đầu ai cũng ấp úng hoặc cười trừ. Đến lần ba, câu “em mong muốn trong khoảng… vì em đã làm…” sẽ ra tự nhiên, không còn nghe như xin xỏ.
Thương lượng chỉ là một mảnh trong chuyện chọn công việc đầu tiên. Ngành, môi trường, người hướng dẫn đều ảnh hưởng tới con số bạn nên chấp nhận, nên nếu chưa nắm phần đó, bạn có thể đọc qua kiến thức nền về việc làm cho sinh viên mới ra trường trước khi vào vòng trao đổi.
III. Nói gì, nói lúc nào
Lúc phù hợp nhất để bàn lương là khi phía tuyển dụng chủ động hỏi, hoặc khi bạn đã cầm thư mời làm việc (offer letter). Ở vòng một mà bạn hỏi lương trước khi ai nhắc, người phỏng vấn dễ nghĩ đó là thứ bạn quan tâm nhất. Nếu đến cuối quy trình vẫn chưa ai đề cập, hỏi nhẹ nhàng về khoảng lương của vị trí là hợp lý.
Khi nói, nêu một khoảng kèm một hai lý do ngắn. Giọng hợp tác: “Em mong muốn trong khoảng này, vì em đã có kinh nghiệm thực tập đúng mảng và chứng chỉ phù hợp, nhưng em cũng muốn nghe thêm về khung của công ty.” Câu như vậy mở cửa, không đóng cửa.
Một vài phản xạ cho tình huống hay gặp:
| Tình huống | Cách phản hồi |
|---|---|
| Bị hỏi mức mong muốn ngay vòng đầu | Nêu khoảng đã chuẩn bị, nói thêm rằng bạn muốn hiểu rõ phạm vi công việc trước khi chốt |
| Con số đưa ra thấp hơn mong muốn | Cảm ơn, xin một hai ngày cân nhắc, hỏi công ty có biên độ điều chỉnh không |
| Công ty nói lương cố định cho mọi người mới | Chuyển sang hỏi phụ cấp, đào tạo, thời điểm xét tăng lương |
| Bị hỏi lương ở nơi thực tập trước | Nói thật, rồi nhấn rằng vị trí mới có phạm vi khác nên kỳ vọng cũng khác |
| Con số đã ổn | Xác nhận và xin ghi rõ từng khoản trong thư mời |
Gross hay Net
Đây là chỗ fresher hớ nhiều nhất. Lương gộp (Gross) là con số trước khi trừ phần bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp người lao động phải đóng và thuế thu nhập cá nhân nếu có. Lương thực nhận (Net) là tiền về tài khoản. Hai lời mời ghi cùng một con số, một bên Gross một bên Net, có thể chênh nhau đáng kể. Trước khi so sánh, hỏi rõ con số đó là gì, và nếu là Gross thì nhờ nhân sự ước giúp phần thực nhận.
IV. Khi lương không nhích được
Nhiều công ty cứng ở lương cơ bản nhưng mềm ở các khoản khác. Thứ đáng xin nhất với người mới, theo tôi, là mốc xét lương sớm: thống nhất rằng sau khi hết thử việc hoặc sau sáu tháng sẽ có một buổi đánh giá lại, ghi rõ trong thư mời. Một lời hứa miệng “làm tốt anh sẽ tăng” thì gần như không có giá trị khi người hứa chuyển công tác.
Ngoài ra có thể hỏi hỗ trợ học phí chứng chỉ (ACCA với kế toán, PMP với quản lý dự án, khóa ngoại ngữ), phụ cấp ăn trưa, gửi xe, điện thoại, hoặc vài ngày làm việc từ xa mỗi tháng. Cộng lại trong năm đầu, những khoản này đôi khi đáng hơn phần chênh lương bạn định đòi. Học thêm được chứng chỉ còn cho bạn lý do mạnh hơn ở lần thương lượng sau.
Cuối cùng, mọi thứ đã thỏa thuận phải có trên giấy. Thư mời làm việc hoặc hợp đồng nên ghi rõ lương thử việc, lương chính thức, Gross hay Net, các khoản phụ cấp và mốc đánh giá lại. Thứ gì chỉ nằm trong cuộc gọi thì coi như chưa có.
Tôi chưa thấy ứng viên nào mất offer vì hỏi lịch sự về lương. Tôi thấy nhiều người nhận một con số thấp hơn mức họ có thể có, chỉ vì không chuẩn bị ba con số trước khi bước vào phòng.